Học cách học

Năm nay em sẽ dành hàng trăm giờ để học. Phần lớn học sinh dùng số giờ đó theo cách quen thuộc — đọc lại, tô highlight, thức khuya. Trang này nói về một câu hỏi khác: không phải học gì, mà học thế nào.

Mọi thứ ở đây lấy từ Learning How to Learn của Barbara Oakley và Terrence Sejnowski — một cuốn sách và cũng là một trong những khoá học trực tuyến phổ biến nhất thế giới. Không cần năng khiếu. Bắt đầu được ngay tối nay.

1. Em đang học như thế nào?

Trước khi nói lý thuyết, hãy thành thật về cách mình đang học.

Em đã bao giờ học rất kỹ, thấy mình sẵn sàng — rồi vào phòng thi lại quên sạch chưa? Cùng tìm hiểu lý do bằng một thí nghiệm nhỏ.

Hãy nhớ kết quả của em. Lát nữa mình sẽ quay lại.

2. Não bộ có hai chế độ

Não làm việc theo hai cách rất khác nhau, và người học giỏi chủ động chuyển qua lại giữa hai cách đó.

• Chế độ tập trung (focused mode) — em tập trung cao vào một việc. Suy nghĩ đi theo những lối đã quen, giống quả bóng pinball nảy giữa các cọc xếp sát nhau.
• Chế độ lan toả (diffuse mode) — tâm trí thư giãn và đi lang thang. Suy nghĩ đi xa và tạo ra những kết nối bất ngờ, giống bóng pinball trên bàn có các cọc xếp thưa.

Một lưu ý: chế độ lan toả chỉ có ích sau khi em đã tập trung trước đó. Và lướt điện thoại không phải là chế độ lan toả — sự chú ý của em vẫn đang bị kéo đi chỗ khác.

Lập trình viên nào cũng biết chuyện này: nhìn một lỗi cả tiếng đồng hồ không ra, bỏ đi pha cà phê — và lời giải xuất hiện ngay trên đường quay lại bàn.

Learning how to learn — Barbara Oakley (TEDx)

3. Quen không có nghĩa là biết

Đọc lại và tô highlight có vẻ hiệu quả, vì trang sách trông quen. Nhưng nhận ra một điều khi nhìn thấy nó dễ hơn rất nhiều so với tự nhớ lại từ đầu trong phòng thi. Oakley gọi đây là ảo tưởng hiểu bài (illusion of competence).

Em còn nhớ thí nghiệm 60 giây chứ? Khoảng cách giữa “mình đã đọc rồi” và “mình viết lại được” chính là ảo tưởng này.

Cách sửa là tự nhớ lại (active recall): gập sách lại, tự lấy ý tưởng ra từ đầu mình, rồi mới kiểm tra. Chính sự cố gắng nhớ lại làm trí nhớ bền hơn.

Các cách luyện tự nhớ lại:

• Flashcard — câu hỏi mặt trước, đáp án mặt sau.
• Làm đề — mỗi đề trắc nghiệm em luyện cho kỳ thi THPT chính là một lần tự nhớ lại.
• Giảng lại cho người khác — một người bạn, anh chị em, hoặc con gấu bông.
• Tóm tắt ra giấy trắng — sau mỗi bài, viết ra tờ giấy trắng mọi thứ em nhớ.

Thử ngay bây giờ với những gì em vừa đọc:

4. Xây tường gạch, đừng chất đống gạch

Nếu không ôn lại, chúng ta quên phần lớn kiến thức mới chỉ sau vài ngày. Mỗi lần ôn, trí nhớ giữ được lâu hơn trước khi phai đi. Đó là ôn ngắt quãng (spaced repetition): ôn lại sau 1 ngày, 3 ngày, 1 tuần, 2 tuần.

Mười phút mỗi ngày hiệu quả hơn ba tiếng đêm trước khi thi. Cùng tổng thời gian — kết quả rất khác.

Thêm hai ý giúp ôn ngắt quãng mạnh hơn nữa:

• Chunking (gom khối). Chunk là một cụm ý tưởng mà não dùng như một khối duy nhất — giống một bài hát em thuộc lòng. Em tạo chunk bằng cách hiểu ý chính, luyện cho đến khi trôi chảy, và thấy nó nằm ở đâu trong bức tranh lớn.
• Interleaving (trộn dạng bài). Trộn nhiều dạng bài trong một buổi ôn, để em học được nên dùng cách nào — không chỉ dùng cách đó thế nào.

Lên lịch ôn ngay bây giờ. Chọn một bài em đã học trong tuần này:

5. Đánh bại con zombie trì hoãn

Một điều khá bất ngờ: chỉ cần nghĩ đến một việc mình không thích là đã kích hoạt vùng não cảm nhận sự khó chịu. Mở điện thoại làm cảm giác đó biến mất — nhưng chỉ tạm thời. Đó là lý do mình trì hoãn. Oakley gọi những thói quen tự động này là zombie.

Tin tốt: cảm giác khó chịu giảm dần khoảng 20 phút sau khi bắt đầu. Bắt đầu là phần khó nhất.

Vì vậy đừng đặt mục tiêu theo kết quả (“học xong chương 3”). Hãy đặt theo quá trình (“học tập trung 25 phút”). Đó là kỹ thuật Pomodoro:

1. Để điện thoại ở phòng khác.
2. Hẹn giờ 25 phút. Chỉ làm một việc duy nhất.
3. Khi chuông reo, tự thưởng 5 phút nghỉ.
4. Sau bốn vòng, nghỉ dài hơn.

Em có thể quay lại dùng đồng hồ này bất cứ lúc nào ở Công cụ → Đồng hồ Pomodoro.

6. Não cần một cơ thể khoẻ

• Giấc ngủ là lúc não dọn dẹp chất thải và củng cố những gì em đã học trong ngày. Thức trắng đêm trước khi thi sẽ phản tác dụng.
• Vận động giúp nơ-ron mới phát triển ở vùng não phụ trách trí nhớ. Chỉ cần đi bộ 20 phút cũng có ích.

Và ba mẹo cho lúc ở trong phòng thi:

7. Đúng hay sai?

Đến lúc tự kiểm tra — và đó tất nhiên cũng là tự nhớ lại.

8. Thử thách của em trong tháng này

Biết những điều này chưa thay đổi được gì. Áp dụng mới tạo ra khác biệt. Hãy chọn một hoặc hai kỹ thuật để thử trong 30 ngày tới — nhỏ thôi cũng được. Tháng sau, mang theo một câu chuyện: điều gì hiệu quả, điều gì chưa.

Muốn tìm hiểu thêm?

• Sách: Learning How to Learn: A Guide for Kids and Teens — Barbara Oakley, Terrence Sejnowski & Alistair McConville (2018). Ngắn, dễ đọc, nhiều hình minh hoạ (tiếng Anh).
• Khoá học: Learning How to Learn trên Coursera — học miễn phí ở chế độ audit.
• Video: Bài nói TEDx của Barbara Oakley.
• Chuyện vui: Barbara Oakley từng đến VinUni ở Hà Nội vào tháng 11/2022 để nói về đúng chủ đề này.
• Ứng dụng: Anki và Quizlet tự lên lịch ôn ngắt quãng cho flashcard.

Hẹn gặp em tháng sau.